Sıcak havada at bakımı: Türkiye yazlarında sıcak stresi

7 dakikalık okuma · British Horse Society tavsiyelerinden yararlanılarak Türkiye koşullarına uyarlanmıştır.

Atlar vücut ısısını büyük ölçüde terleyerek düzenler. Ter deriden buharlaştıkça vücut serinler. Hava çok sıcak olduğunda ya da nem yükseldiğinde bu sistem zorlanır. Türkiye'nin pek çok bölgesinde yaz ayları uzun ve sıcak geçer, kıyı bölgelerinde buna yüksek nem eklenir. Bu koşullarda bilinçli önlemler almak atınızın hem rahatı hem güvenliği için şarttır.

Atlar sıcaktan nasıl etkilenir?

Sıcağın at üzerindeki etkisi yalnızca termometredeki değere bağlı değildir:

Nem: Antalya, Mersin, Adana ve Karadeniz kıyıları gibi nemli bölgelerde ter kolay buharlaşmaz. At bol terlediği halde yeterince serinleyemez.
Güneş ve rüzgâr: Doğrudan güneş altında, rüzgârsız bir manejde ısı yükü çok daha fazladır. Hafif bir esinti serinlemeye yardımcı olur.
Alışma: Sıcağa yavaş yavaş alışmış bir at, havanın aniden ısındığı bir günde çalışan bir attan daha iyi dayanır. Yaz başındaki ilk sıcak dalgaları ve başka bir bölgeden yeni gelmiş atlar özel dikkat gerektirir.
Atın kendisi: Fazla kilolu, kondisyonu düşük, yaşlı, kalın tüylü ya da hipofiz bezi bozukluğu (PPID) gibi bir sağlık sorunu olan atlar sıcakta daha çabuk zorlanır.

İç Anadolu'da gündüz çok sıcak olup gece serinleyen hava atlara bir miktar dinlenme fırsatı verir. Güneydoğu Anadolu'da ve Akdeniz'in iç kesimlerinde ise gece sıcaklığının da yüksek kaldığı günlerde atların toparlanması zorlaşır.

Su ve elektrolit

Sıcak havada atın su ihtiyacı belirgin biçimde artar. Yaklaşık 500 kilogramlık bir at sıcak bir günde dinlenirken bile 50–70 litre su içebilir; çalıştığında bu miktar daha da yükselir.

Suyu her an ulaşılabilir, temiz ve taze tutun. Güneş altında bırakılan kaplardaki su ısınır ve at daha az içer.
Yalakları sık temizleyin. Sıcakta yosun ve bakteri hızla çoğalır.
Padokta birden fazla su noktası bulundurun ve bunları köşelerden uzak yerleştirin.
Atın ne kadar içtiğini izleyin. Otomatik suluklarda bunu fark etmek zordur. İdrar rengi ve dışkı kıvamı ipucu verir.
Ter yoluyla su ile birlikte tuz ve mineraller de kaybedilir. Her atın bir tuz yalama taşına erişimi olsun. Yoğun terleyen, orta ve ağır çalışan atlar için elektrolit takviyesi gerekip gerekmediğini veteriner hekiminize danışın. Elektrolit verilen atın önünde mutlaka sade su da bulunmalıdır.
Kuru otu ıslatarak vermek ek su alımına katkı sağlar.

Koyu renkli ve az idrar, kuru ve küçük dışkı, durgunluk, diş etlerinde kuruluk ve koyulaşma susuzluğun işaretleri olabilir. Tek bir teste güvenmeyin, belirtileri birlikte değerlendirin.

Gölge, barınak ve günlük düzen

Gölge: Padokta her saatte gölge bulunabilmelidir. Ağaç gölgesi gün içinde yer değiştirir. Sundurma ya da gölgelik en güvenilir çözümdür. Gölge sağlayan ağaçların zehirli türlerden olmadığından emin olun.
Padok saatleri: Gündüzün en sıcak saatlerinde atı serin ve iyi havalandırılan bir ahırda tutup akşamdan sabaha padokta bırakmak birçok tesiste işe yarar. Ancak ahır havasızsa ve içi dışarıdan sıcaksa bu düzen yarardan çok zarar getirir.
Ahır: Pencereleri ve hava çıkışlarını açık tutun. Vantilatör kullanıyorsanız atın ulaşamayacağı yere sabitleyin, kablolarını koruyun.
Sinekler: Yazın sinekler atları hem rahatsız eder hem de hastalık taşıyabilir. Gübreyi sık toplayın, gübre yığınını ahırdan uzak tutun. İnce, nefes alan sineklik örtüleri ve maskeler kullanın. Sinek kovucuları üreticinin talimatına göre ve yara ya da tahriş olmuş deriye sürmeden uygulayın. Kalın bir örtü atın serinlemesini zorlaştırabileceğinden örtü seçimine dikkat edin.
Güneş yanığı: Pembe tenli, beyaz ya da kır renkli atlarda özellikle burun ve yüz bölgesi kolay yanar. Güneşten koruyucu ürünler, burnu örten sineklik maskeleri ve gölge bu atlar için önemlidir.

Sıcakta çalışma, yarışma ve nakliye

Çalışma:

Binişi sabahın erken saatlerine ya da akşam serinliğine kaydırın. Gün ortası ve öğleden sonra yoğun çalışmadan kaçının.
Çalışma süresini kısaltın, temponuzu düşürün, sık mola verin. Mümkünse gölgeli manej ya da arazi yolları seçin.
Çalışma sonunda atı uzun süre adımda yürütün ve solunumunun makul bir sürede normale döndüğünden emin olun.
Atı serinletmenin en etkili yolu, tüm vücuduna bol miktarda serin su dökmektir. Özellikle eyerin ve başlığın altında kalan bölgeleri ıslatın. Su ısınmaya başlamadan önce yeniden dökün. Suyun buharlaşması serinlemeye yardımcı olur.

Yarışma:

Daha az sayıda yarışmaya katılmayı düşünün, ısınmayı kısa tutun ya da bölün.
Kendi suyunuzu ve serinletme için yeterli malzemeyi götürün, yardımcınızı hazır bulundurun.
Yarışmalar arasında atı gölgede dinlendirin.

Nakliye:

Çok sıcak günlerde zorunlu değilse at taşımayın. Yolculuğu sabahın erken saatlerine ya da geceye planlayın.
Römork ya da kamyonun havalandırma açıklıklarının çalıştığından emin olun. Trafikte uzun süre beklemek araç içindeki ısıyı hızla artırır; güzergâhı buna göre seçin.
Uzun yolculuklarda yaklaşık 3–4 saatte bir mola verip su teklif edin. Bazı atlar yabancı suyu içmek istemez, evden su götürmek işe yarar.

Sıcak stresi ve sıcak çarpması: belirtiler ve ilk yardım

Sıcak stresi hafif belirtilerle başlayıp hızla ağırlaşabilir. Sıcak çarpması hayati tehlike taşıyan acil bir durumdur.

Erken uyarı işaretleri:

Hızlı ve zorlu solunum, burun deliklerinin genişlemesi
Dinlenmeye rağmen yüksek kalan nabız ve vücut sıcaklığı
Aşırı terleme ya da tam tersine sıcakta beklenenden az terleme
Durgunluk, performans düşüşü, isteksizlik
Kas sertliği ya da titremeler
Yem ve suya ilgisizlik

Ağır belirtiler:

Dengesizlik, sendeleme, ayakta durmakta zorlanma
Davranış değişiklikleri, şaşkınlık, öngörülemeyen tepkiler
Yere yığılma ya da nöbet
Koyu renkli diş etleri

Yapmanız gerekenler:

Çalışmayı hemen durdurun, atı gölgeli ve havadar bir yere alın.
Veteriner hekiminizi hemen arayın.
Veteriner hekimi beklerken serinletmeye başlayın: Atın tüm vücuduna sürekli serin su dökün. Hava akışını artırın.
Atın su içmesine izin verin.
Güvenliyse vücut sıcaklığını aralıklarla ölçüp not edin.

Yapmamanız gerekenler:

Veteriner hekimi beklerken serinletmeyi ertelemek
Atın su içmesini engellemek
Atı havlu ya da örtüyle örtmek
Dengesiz bir atı zorla yürütmek
Veteriner hekime danışmadan herhangi bir ilaç vermek

Ağır sıcak stresi yaşayan bir at öngörülemeyen biçimde davranabilir. Kendi güvenliğinizi de gözetin.

Hızlı kontrol listesi

Su temiz, serin ve her an ulaşılabilir durumda mı?
Padokta gün boyu gölge var mı?
Ahır serin ve iyi havalandırılıyor mu?
Binişler günün serin saatlerine planlandı mı?
Tuz yalama taşı yerinde mi?
Açık renkli ve pembe tenli atlar güneşten korunuyor mu?
Sinek önlemleri alındı mı?
Serinletme için su, kova ve hortum hazır mı?
Veteriner hekimin telefonu el altında mı?

Sık sorulan sorular

Terli bir ata soğuk su dökmek zararlı mı?

Hayır. Sıcak havada ısınmış bir atı serin suyla ıslatmak en etkili serinletme yöntemlerinden biridir. Yaygın inanışın aksine kas kramplarına yol açtığına dair bir kanıt yoktur. Tüm vücudu bol suyla ıslatın ve gerekirse tekrarlayın.

Yazın atımı tamamen dinlendirmem gerekir mi?

Genellikle gerekmez. Çalışmayı günün serin saatlerine kaydırmak, süreyi ve tempoyu düşürmek çoğu at için yeterlidir. Aşırı sıcak günlerde binişi iptal etmek ise her zaman makul bir seçenektir.

Sıcakta atıma elektrolit vermeli miyim?

Hafif çalışan atlar için tuz yalama taşı ve dengeli bir rasyon çoğu zaman yeterlidir. Yoğun terleyen, uzun süre çalışan ya da yarışan atlarda elektrolit takviyesi gerekebilir. Ürünü ve kullanım şeklini veteriner hekiminizle belirleyin, sade suyu her zaman ayrıca bulundurun.

Atım sıcakta terlemiyor, bu normal mi?

Hayır. Sıcakta ve çalışmada beklenen ölçüde terlemeyen bir at kendini serinletemez ve sıcak çarpmasına çok açıktır. Bu durumu fark ettiğinizde atı çalıştırmayın, serin bir yere alın ve veteriner hekiminize başvurun.

Kaynaklar

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır; atınızın sağlığıyla ilgili kararlar için veteriner hekiminize danışın.