Atların beslenmesi ve su ihtiyacı: Kaba yemden başlayın

7 dakikalık okuma · British Horse Society tavsiyelerinden yararlanılarak Türkiye koşullarına uyarlanmıştır.

Atınızın ne yediği; enerjisini, kilosunu, tırnak ve tüy kalitesini, hatta davranışını doğrudan etkiler. Beslenmede yapılan hataların önemli bir kısmı da kolik (karın ağrısı), laminit (tırnak içindeki dokuların iltihabı) ve mide ülseri gibi ciddi sorunlarla sonuçlanabilir. İyi haber şu ki sağlıklı beslenmenin temel ilkeleri oldukça sadedir ve Türkiye'de kolayca bulunan yemlerle uygulanabilir.

Atın sindirim sistemi kaba yeme göre çalışır

At, doğada günün büyük bölümünü otlayarak geçiren bir hayvandır. Midesi vücut büyüklüğüne göre küçüktür ve sürekli asit üretir. Çiğneme sırasında oluşan tükürük bu asidi tamponlar. Yediği lifin büyük kısmı ise kalın bağırsaktaki mikroorganizmalar tarafından sindirilir. Bu yapının günlük beslenmeye yansıması şöyledir:

At uzun süre aç kalmamalıdır. Önünde saatlerce yem bulunmayan bir atta mide ülseri ve davranış sorunları riski artar.
Bağırsaktaki mikroorganizmalar ani değişikliklere duyarlıdır. Yemdeki hızlı bir değişiklik bu dengeyi bozarak koliğe ya da laminite zemin hazırlayabilir.
Lifin kalın bağırsakta sindirilmesi ısı üretir. Bu nedenle soğuk havada ata ek tahıldan önce ek kaba yem vermek daha doğru bir yaklaşımdır.

Kısacası atı "az az ve sık" beslemek, beslenmenin altın kuralıdır.

Kaba yem: rasyonun temeli

Kaba yem; mera otu, kuru ot, yonca ve saman gibi lif oranı yüksek yemlerdir. Atın günlük toplam yem tüketimi kabaca vücut ağırlığının yüzde 2'si civarında hesaplanır; bu oran zayıflama programındaki bir atta bile, veteriner hekim aksini söylemedikçe yüzde 1,5'in altına düşürülmemelidir. Örneğin yaklaşık 500 kilogramlık bir at için günlük toplam yem yaklaşık 10 kilogram eder ve bunun büyük bölümü kaba yemden oluşmalıdır. Atınızın kilosunu bilmiyorsanız tartı şeridiyle ölçebilirsiniz.

Kuru ot (çayır otu)

Rasyonun omurgasıdır. İyi bir kuru ot yeşilimsi renkte, hoş kokulu, tozsuz ve küfsüzdür. Yağmur almış, kararmış, sıcak ya da küf kokan balyaları kullanmayın. Tozlu ot solunum yolu sorunlarına yol açabileceğinden, özellikle öksürüğü olan atlarda otu vermeden önce ıslatmak ya da buharlamak gerekebilir; bunun yöntemini veteriner hekiminizle konuşun.

Yonca

Türkiye'de çok yaygın kullanılan yonca, protein ve kalsiyum bakımından zengin, enerjisi yüksek bir kaba yemdir. Yoğun çalışan, kilo alması gereken ya da genç atlar için değerlidir. Ancak kolay kilo alan, yalnızca hafif binişe çıkan ya da laminit geçmişi olan atlarda tek kaba yem olarak verilmesi uygun değildir. Bu atlarda yoncayı çayır otunun yanında sınırlı bir pay olarak kullanmak daha güvenlidir. Yonca balyalarında da küf, toz ve yabancı madde kontrolü yapın.

Saman

Buğday ve arpa samanı düşük enerjili, lifi yüksek bir yemdir. Kolay kilo alan atlarda kuru otun bir kısmının yerine kullanılarak çiğneme süresini uzatabilir. Dişleri sağlıklı olmayan atlara verilmemeli, rasyona yavaş yavaş eklenmelidir. Saman ağırlıklı beslenen atlarda vitamin ve mineral eksikliği oluşabileceğinden bir mineral takviyesi gerekir.

Mera

Taze mera otu atın en doğal yemidir ama besin değeri mevsime göre çok değişir. İlkbaharda hızla büyüyen otun şekeri yüksektir ve laminite yatkın atlar için risklidir. Türkiye'nin büyük bölümünde ise yaz ortasında meralar kurur ve atın ihtiyacını karşılayamaz hale gelir. Bu dönemde kuru ot takviyesini mutlaka artırın.

Kesif yemler ve yerel tahıllar

Kesif yem (konsantre yem); arpa, yulaf, mısır ve hazır at yemleri gibi enerjisi yoğun yemlerdir. Hafif binişe çıkan atların çoğu kaliteli kaba yem ve uygun bir mineral takviyesiyle ihtiyacını karşılar. Kesif yem genellikle orta ya da ağır çalışan, kilo alması gereken veya kondisyonunu korumakta zorlanan atlar için gereklidir.

Arpa: Türkiye'de en kolay bulunan tahıldır. Bütün tane halinde sindirimi zordur. Ezilmiş, yassılaştırılmış ya da kırılmış olarak verilmesi tercih edilir.
Yulaf: Atlar için geleneksel tahıldır. Kabuğundaki lif sayesinde diğer tahıllara göre daha az yoğundur, ama yine de dikkatli miktarda verilmelidir.
Mısır: Nişastası çok yüksektir. Yalnızca küçük miktarlarda ve rasyonun bir parçası olarak kullanılmalıdır.
Kepek: Geleneksel olarak "lapa" şeklinde verilir, ancak fosfor oranı yüksek, kalsiyumu düşüktür. Düzenli ve bol miktarda verildiğinde mineral dengesini bozabilir.
Şeker pancarı posası: İyi bir lif kaynağıdır. Kuru pelet olarak satılanlar, boğulma (yemek borusunun tıkanması) riskini önlemek için mutlaka yeterince ıslatılarak verilmelidir.
Hazır at yemleri: Atlar için üretilmiş, etiketinde içeriği ve kullanım önerisi yazan ürünleri seçin. Etiketteki önerilen miktarı atınızın kilosu ve iş yüküyle birlikte değerlendirin.

Tahılları tek seferde büyük öğünler halinde vermek yerine güne yayın. Ayrıca şu noktalara dikkat edin:

Sığır ve kanatlı yemlerini atlara asla vermeyin. Bu yemlerin bazıları, atlar için öldürücü olabilen katkı maddeleri içerebilir. Karma işletmelerde yem çuvallarını ayrı ve etiketli saklayın.
Biçilmiş bahçe çimi, ekmek ve yemek artıkları ata verilmemelidir. Çim kırpıntısı hızla mayalanarak koliğe yol açabilir.
Silaj, küf ve bakteri riski nedeniyle atlar için uygun değildir. Veteriner hekiminize danışmadan kullanmayın.
Her ata bir tuz yalama taşı sağlayın. Vitamin ve mineral takviyesi ihtiyacını veteriner hekiminiz ya da bir hayvan besleme uzmanıyla birlikte belirleyin.

Su ihtiyacı

Su, atın en temel besin maddesidir. Yetişkin bir at, serin havada ve dinlenirken bile her gün onlarca litre su içer; sıcak havada, terlediğinde ve çalıştığında bu miktar belirgin biçimde artar. Yetersiz su tüketimi, bağırsak içeriğinin sertleşmesine bağlı tıkanma koliğinin önemli nedenlerinden biridir.

Atın her an temiz ve taze suya ulaşabildiğinden emin olun.
Kovaları ve yalakları düzenli yıkayın. Yazın yosun, kışın donma en sık karşılaşılan sorunlardır.
Otomatik suluklar kullanılıyorsa her gün çalıştığını kontrol edin. Bu sistemlerde atın ne kadar içtiğini izlemek zordur, bu nedenle başka işaretlere (dışkının kıvamı, idrar rengi) dikkat edin.
Grup halinde tutulan atlarda birden fazla su noktası sağlayın. Baskın bir at diğerlerini sudan uzak tutabilir.
Bazı atlar yabancı yerlerde ve nakliye sırasında daha az içer. Yarışma ya da uzun yolculuklarda evden su götürmek işe yarayabilir.

Koyulaşmış idrar, kuru ve küçük dışkı, durgunluk ve diş etlerinde kuruluk susuzluğun işaretleri olabilir. Tek bir teste güvenmeyin. Belirtiler sürerse veteriner hekiminize başvurun.

Yem değişikliği ve beslenme kuralları

Atın bağırsaklarındaki mikroorganizmaların yeni yeme uyum sağlaması zaman alır. Bu nedenle her değişiklik kademeli olmalıdır.

Yeni bir yemi ya da yeni bir kuru ot partisini genellikle 10–14 gün içinde, eskisiyle karıştırarak azar azar geçirin.
Pansiyon ahıra taşınma, padoka çıkış süresinin değişmesi ya da ilkbaharda meraya geçiş de birer yem değişikliğidir. Bunları da adım adım yapın.
Çalışma azaldığında (sakatlık, kış dönemi, emeklilik) kesif yemi azaltın. Enerjisi tüketilmeyen yem kilo artışına ve huysuzluğa yol açar.
Tahıl öğününden hemen sonra yoğun çalışma yapmayın. Buna karşın çalışmadan önce bir miktar kaba yem yemesi, midenin boş kalmamasına yardım eder.
Yemleri kuru, serin, kemirgenlerden korunan bir depoda, kapalı kaplarda saklayın. Atın yem deposuna erişemediğinden emin olun. Kontrolsüz tahıl tüketimi acil durumdur.
Yemlikleri ve su kaplarını düzenli temizleyin, öğün saatlerini mümkün olduğunca sabit tutun.

Hızlı kontrol listesi

Rasyonun büyük kısmı kaba yemden oluşuyor mu?
At gün içinde uzun süre yemsiz kalıyor mu?
Kuru ot ve yonca tozsuz, küfsüz ve iyi kokulu mu?
Kesif yem miktarı gerçek iş yüküne uygun mu?
Temiz su her an ulaşılabilir durumda mı, kaplar temiz mi?
Tuz yalama taşı var mı?
Son yem değişikliği kademeli yapıldı mı?
Kilo ve vücut kondisyonu en az iki haftada bir kontrol ediliyor mu?

Sık sorulan sorular

Atıma ne kadar yem vermeliyim?

Genel bir başlangıç noktası, günlük toplam yemin vücut ağırlığının yaklaşık yüzde 2'si olmasıdır. Ancak doğru miktar; atın yaşına, ırkına, iş yüküne ve vücut kondisyonuna göre değişir. Atınızın kondisyonunu düzenli izleyin ve miktarı buna göre ayarlayın.

Arpa atlara zarar verir mi?

Doğru hazırlanıp uygun miktarda verildiğinde arpa birçok at için yararlı bir enerji kaynağıdır. Sorun, büyük öğünler halinde ya da ihtiyaçtan fazla verilmesinden kaynaklanır. Laminit geçmişi olan ya da kolay kilo alan atlarda tahıl kullanımını veteriner hekiminizle konuşun.

Yonca tek başına yeterli mi?

Çoğu yetişkin binek atı için yonca, tek kaba yem olarak fazla enerji ve protein sağlar. Çayır otuyla birlikte, rasyonun bir parçası olarak kullanılması daha dengeli bir sonuç verir. Gelişme çağındaki ya da yoğun çalışan atlarda payı daha yüksek tutulabilir.

Kışın suya ılık su eklemek gerekir mi?

Birçok at çok soğuk suyu daha az içer. Kovalara ılık su eklemek hem donmayı geciktirir hem de içmeyi teşvik edebilir. Önemli olan atın yeterince su içmesi ve suyun her zaman donmamış olmasıdır.

Kaynaklar

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır; atınızın sağlığıyla ilgili kararlar için veteriner hekiminize danışın.