Atlarda diş bakımı: Düzenli kontrol neden önemli?

6 dakikalık okuma · British Horse Society tavsiyelerinden yararlanılarak Türkiye koşullarına uyarlanmıştır.

Atınız yemini eskisi kadar istekli yemiyor, gemi ağzında sürekli oynatıyor ya da kaba yemi rulo yapıp yere düşürüyorsa ilk akla gelmesi gereken olasılıklardan biri diş sorunudur. Atlar ağrıyı gizlemekte ustadır ve diş sorunları çoğu zaman ilerleyene kadar belirgin bir işaret vermez. Bu nedenle diş bakımı, sorun çıktığında değil, düzenli aralıklarla planlanması gereken bir koruyucu bakım konusudur.

Atın dişleri nasıl çalışır?

Atın dişleri insan dişlerinden farklı bir mantıkla çalışır. Azı dişleri çenenin içinde uzun bir yedek kısma sahiptir ve at yaşadıkça bu yedek kısım yavaş yavaş dışarı sürer. Aynı zamanda lifli yemi öğütürken dişlerin çiğneme yüzeyi aşınır. Sürme ile aşınma arasındaki denge bozulduğunda çeşitli sorunlar ortaya çıkar.

• Keskin uçlar: Üst çenedeki azı dişleri alt çeneye göre biraz daha geniş durduğu için dişlerin dış kenarları zamanla sivrileşir. Bu uçlar yanak içini, alt dişlerin iç kenarları ise dili yaralayabilir.
• Çıkıntı ve kancalar: Dişlerin birbiriyle tam örtüşmediği durumlarda bazı dişler karşılığı olmadığı için aşınmaz ve uzar.
• Kurt dişi: Birçok atta azı dişlerinin hemen önünde küçük, köksüz bir diş bulunur. Gemin temas ettiği bölgeye yakın olduğundan rahatsızlık verebilir. Özellikle ilk kez gem takılacak genç atlarda kontrol edilmelidir.
• Diş arası boşluklar, çürük ve kırıklar: Dişler arasına sıkışan yem çürümeye ve diş eti hastalığına yol açabilir. Bu sorunlar özellikle yaşlı atlarda sık görülür.

Bu sorunların çoğu ağız içinde gizlidir ve ancak ağzı açık tutularak, iyi bir ışıkla yapılan muayenede görülebilir.

Diş sorunlarının belirtileri

Belirtiler bazen çok belirsizdir. Atınızı tanımanız burada da en büyük avantajınızdır. Şunlara dikkat edin:

Yem yerken:

• Ağzından yem düşürmesi ya da yarı çiğnenmiş ot topakları bırakması
• Yanağında yem biriktirmesi
• Tek taraflı çiğneme, başı yana eğerek yeme
• Yemeye isteksizlik ya da yemeği her zamankinden çok daha uzun sürede bitirme
• Aşırı salya
• Dışkıda uzun, sindirilmemiş lifler ya da tahıl taneleri

Binişte ve başlık takılırken:

• Baş sallama, başı yukarı kaldırma ya da gemi kabul etmeme
• Dizginde tek tarafa yaslanma, bir yöne dönmekte zorlanma
• Başlık takılırken huysuzlanma ya da başını uzaklaştırma
• Gemi sürekli çiğneme ya da dilini gemin üstüne çıkarma

Genel belirtiler:

• Açıklanamayan kilo kaybı
• Ağızdan kötü koku, tek taraflı burun akıntısı
• Yüzde ya da çenede şişlik
• Kızarmış, şişmiş diş etleri
• Yemek borusu tıkanması (boğulma) ya da kolik

Binişteki sorunların her zaman bir eğitim meselesi olmadığını unutmayın. Davranış değişikliği fark ettiğinizde diş kontrolü, eyer uyumu ve genel sağlık değerlendirmesiyle birlikte ele alınmalıdır.

Diş kontrolü ne sıklıkla yapılmalı?

Genel bir yol gösterici olarak:

Genç atlarda ilk gem takılmadan önce kurt dişlerinin ve süt dişlerinin değerlendirilmesi özellikle önemlidir. Ağzında ağrı hisseden bir at, bu deneyimi başlık ve gemle ilişkilendirebilir ve ileride bu ekipmanlara karşı direnç gösterebilir.

Her kontrolün tarihini ve bulgularını bir sağlık defterine kaydedin. Atınız tesis ya da sahip değiştirdiğinde bu kayıt çok değerli olacaktır.

Kontrol sırasında neler olur?

Diş kontrolü genellikle şu adımlarla ilerler:

1. Veteriner hekim önce atın yeme alışkanlıklarını, binişteki davranışını ve sağlık geçmişini sizinle konuşur.
2. Dışarıdan yüz ve çene yoklanır, ön dişlerin hizası ve çenenin yan hareketi değerlendirilir.
3. Ağız açacağı takılarak ağız güvenli biçimde açık tutulur. Başı desteklemek için bir baş desteği kullanılabilir.
4. Ağız içi yıkanır, güçlü bir ışık ve diş aynası ile tüm dişler tek tek incelenir.
5. Keskin uçlar ve uzamış bölümler elle ya da elektrikli aletlerle törpülenir.
6. Ağız yeniden kontrol edilir, bulgular ve gerekiyorsa ek tedavi ihtiyacı sizinle paylaşılır.

Birçok at için bu işlem sakinleştirici (sedasyon) uygulanarak daha güvenli ve daha kapsamlı yapılır. Sakin ve gevşemiş bir atta dil ve yanaklar daha az hareket eder, böylece arka dişler de iyi görülebilir. Sakinleştirici uygulamasına ve dozuna veteriner hekim karar verir. Kontrolden sonra atın tam olarak ayılmasını beklemeden yem vermeyin; bu konuda veteriner hekiminizin talimatlarına uyun.

Diş kontrolünü kim yapmalı?

Atlarda diş muayenesi ve tedavisi uzmanlık gerektirir. Bu işi, at diş sağlığı konusunda deneyimli bir veteriner hekime yaptırın. Diş çekimi, çürük tedavisi, ileri görüntüleme ve sakinleştirici uygulaması gibi işlemler yalnızca veteriner hekim tarafından yapılmalıdır.

Türkiye'de bu alanda deneyimli veteriner hekimlere ulaşmak bölgeye göre değişebilir. Büyük şehirlerde ve at yoğunluğunun yüksek olduğu bölgelerde seçenek daha fazladır. Kulübünüzden ya da çevrenizdeki at sahiplerinden öneri almak, birkaç atın kontrolünü aynı güne planlayarak hekimin ziyaretini daha verimli kılmak işe yarayabilir.

Diş bakımı tek seferlik bir işlem değildir. Aynı hekimle düzenli çalışmak, atınızın ağzındaki değişikliklerin zaman içinde takip edilmesini sağlar.

Ne zaman veteriner hekim çağırmalı?

Planlı kontrolü beklemeden veteriner hekiminizi şu durumlarda arayın:

• At yemeyi tamamen ya da büyük ölçüde bıraktıysa
• Yemek borusu tıkanması belirtileri varsa: burundan yem ve salya gelmesi, boynu uzatma, öğürme, huzursuzluk. Bu acil bir durumdur
• Yüzde ya da çene altında hızla büyüyen bir şişlik varsa
• Tek burun deliğinden kötü kokulu akıntı geliyorsa
• Ağızda kanama, kırık diş ya da yara görürseniz
• Kısa sürede belirgin kilo kaybı varsa

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

• bhs.org.uk/horse-care-and-welfare/health-care-management/horse-health/teeth-and-equine-dentistry
• bhs.org.uk/horse-care-and-welfare/health-care-management/horse-health/teeth-and-equine-dentistry/dental-checks

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır; atınızın sağlığıyla ilgili kararlar için veteriner hekiminize danışın.