Atın kilosunu ve vücut kondisyonunu değerlendirme

6 dakikalık okuma · British Horse Society tavsiyelerinden yararlanılarak Türkiye koşullarına uyarlanmıştır.

Her gün gördüğünüz bir atın kilosundaki değişikliği fark etmek sanıldığı kadar kolay değildir. Kilo yavaş yavaş artar ya da azalır; kalın kış tüyü ve battaniyeler de değişimi gizler. Üstelik kilolu atları "dolgun ve sağlıklı" görmek yaygın bir alışkanlıktır. Oysa fazla kilo laminit (tırnak içindeki dokuların iltihabı), metabolik hastalıklar ve eklem sorunları için önemli bir risk etkenidir. Aşırı zayıflık ise yetersiz beslenmenin, diş sorunlarının ya da altta yatan bir hastalığın işareti olabilir. Düzenli değerlendirme, iki durumu da erken yakalamanın en güvenilir yoludur.

Kilo ve kondisyon neden düzenli izlenmeli?

Atın kilosu ile vücut kondisyonu aynı şey değildir. Kilo, atın toplam ağırlığını gösterir. Vücut kondisyonu ise atın üzerindeki yağ örtüsünün miktarını anlatır. Kas kazanan bir at kilo alırken yağlanmamış olabilir; kas kaybeden yaşlı bir at ise kilosu değişmediği halde zayıf görünebilir. Bu nedenle iki ölçüyü birlikte kullanmak en doğrusudur.

Düzenli izleme size şunları sağlar:

Yem miktarını atın gerçek ihtiyacına göre ayarlayabilirsiniz.
İlkbaharda taze otla, kışın ise çalışmanın azalmasıyla ortaya çıkan kilo artışını erken fark edersiniz.
Açıklanamayan kilo kaybını, bir sağlık sorunu ilerlemeden veteriner hekiminizle paylaşabilirsiniz.
Atın kondisyonundaki değişikliği kayıtlarla gösterebilirsiniz.

Midilliler ve ağır yapılı atlar, safkan İngiliz atlarına göre genellikle daha kolay yağlanır. Aynı ırk içinde bile her atın kendi eğilimi vardır; kolay kilo alan atlarda izleme ayrıca önemlidir.

Vücut kondisyon puanlaması nasıl yapılır?

Vücut kondisyon puanlaması, atın belirli bölgelerindeki yağ birikimini elle yoklayarak ve gözle bakarak bir ölçeğe göre puanlamaktır. Farklı ölçekler kullanılır. Bu rehberde 0'dan 5'e kadar uzanan basit bir ölçeği esas alıyoruz. Veteriner hekiminiz 1'den 9'a kadar uzanan Henneke ölçeğini kullanıyor olabilir. Önemli olan hep aynı ölçeği kullanmanız ve sonuçları kaydetmenizdir.

Puan	Durum	Genel görünüm
0	Çok zayıf	Kaburgalar, omurga ve kalça kemikleri belirgin biçimde dışarıda; yağ örtüsü yok
1	Zayıf	Kaburgalar kolayca görülüyor, sağrı köşeli, boyun ince
2	Orta, ince	Kaburgalar görünmüyor ama kolayca hissediliyor; kas yapısı belirgin
3	İyi	Yüzeyler düzgün ve yuvarlak; kaburgalar hafif bastırınca hissediliyor
4	Kilolu	Kaburgalar zor hissediliyor, boyun kalın, sırt boyunca hafif çukur oluşmuş
5	Çok kilolu	Kaburgalar hissedilmiyor, boyunda sert yağ, sağrıda belirgin yağ yastıkları ve derin çukur

Çoğu at için hedef, aksi veteriner hekim tarafından önerilmedikçe, bu ölçekte yaklaşık 2,5–3 puandır. Yoğun çalışan ve formda olan yarış ya da dayanıklılık atları daha ince görünebilir; bu atlarda iyi gelişmiş kas yapısı da dikkate alınmalıdır.

Puanlamaya başlamadan önce atı düz bir zeminde, dört ayağı üzerine dengeli basacak şekilde durdurun. Battaniyesini çıkarın. Her bölgeyi ayrı puanlayıp ortalamasını almak tek bir genel izlenimden daha doğru sonuç verir.

Bölge bölge değerlendirme

Boyun ve omuz

Boyun tepesini (yelenin altındaki kısım) elinizle kavrayın. İdeal kondisyondaki bir atta bu bölge sıkı ama ince hissedilir.
Yele altında kalın, sert ve iki yana oynatılabilen bir yağ birikimi varsa bu "yağlı boyun" belirtisidir. Sert boyun yağı, özellikle laminit riskiyle ilişkilendirildiği için dikkat gerektirir. Aygırlarda boyun doğal olarak daha kalındır.
Kürek kemiğinin hemen önündeki ve arkasındaki bölgede yağ birikip birikmediğini yoklayın.

Gövde

Parmaklarınızı kaburgalar boyunca hafifçe gezdirin. Sağlıklı bir atta kaburgalar görünmemeli, ancak hafif bastırınca kolayca hissedilmelidir.
Elinizi sırt boyunca gezdirin. Omurga hissedilebilmeli, sırt hafif yuvarlak olmalıdır. Omurganın iki yanında yağ birikerek bir oluk oluşmuşsa at kilo almıştır. Omurga keskin bir sırt gibi çıkıntı yapıyorsa at zayıftır.
Kolan bölgesinin arkasında ve böğürde biriken yağ yastıklarına bakın.

Sağrı

Kalça kemikleri, kuyruk sokumu ve leğen kemiği ince bir yağ tabakasının altında kolayca hissedilmelidir.
Atın arkasına, güvenli bir mesafeden ve ata göründüğünüz bir açıdan bakın. İdeal kondisyonda sağrı hafifçe yuvarlak görünür. Ortasında omurga boyunca bir çukur bulunan, iki tümsek halinde görünen bir sağrı fazla yağa işaret eder. Köşeli, çıkıntılı bir sağrı ise zayıflığı gösterir.

Yağ dokusu süngerimsi, kas ise daha sıkı hissedilir. Bu farkı öğrenmek için ilk birkaç değerlendirmeyi veteriner hekiminizle ya da deneyimli bir eğitmenle birlikte yapmanız çok faydalı olur.

Ağırlığı ölçmek: tartı ve tartı şeridi

Atın ağırlığını en doğru biçimde hayvan kantarı gösterir. Bazı veteriner klinikleri, hipodromlar ya da büyük tesisler bu imkâna sahip olabilir.

Kantara erişim yoksa tartı şeridi pratik bir seçenektir. Şerit, atın göğüs çevresinden, yağırının hemen arkasından ve kolan hizasından geçirilerek ölçüm yapılır.

Tartı şeridi kesin ağırlığı değil, yaklaşık bir değeri gösterir. Asıl değeri, aynı atta zaman içindeki değişimi göstermesidir.
Ölçümü her seferinde aynı koşullarda yapın: aynı saatte, tercihen yemlemeden önce, at düz zeminde dururken ve nefes verdiği anda.
Vücut kondisyon puanlamasını ve tartı şeridi ölçümünü yaklaşık iki haftada bir tekrarlayın.
Sonuçları tarih, ölçüm ve puan olarak bir tabloya kaydedin. Yandan ve arkadan aynı açıyla çekilmiş fotoğraflar da değişimi görmenizi kolaylaştırır.

Puana göre ne yapmalı?

At kilo almışsa:

Önce kesif yemi gözden geçirin. Hafif çalışan atların çoğu kesif yeme ihtiyaç duymaz.
Kaba yemi azaltırken atı uzun süre aç bırakmayın. Delikleri küçük samanlık fileleri kullanmak, otu ıslatmak ya da kuru otun bir kısmının yerine saman koymak yeme süresini uzatır. Günlük toplam yemi veteriner hekiminize danışmadan vücut ağırlığının yüzde 1,5'inin altına düşürmeyin.
İlkbahar ve sonbaharda taze otlakta geçen süreyi sınırlayın. Elektrikli çitle alanı küçültmek ya da otlatma maskesi kullanmak seçenekler arasındadır.
Hareketi artırın ve gereksiz battaniye kullanmaktan kaçının.
Kilo kaybını yavaş ve kontrollü sağlayın. Ani diyet değişiklikleri sağlık sorunlarına yol açabilir.

At zayıflamışsa:

Önce veteriner hekiminizle görüşün. Diş sorunları, iç parazitler, ağrı ve kronik hastalıklar zayıflamanın sık nedenleridir.
Kaba yemin miktarını ve kalitesini artırın, atın önünde yemsiz kaldığı saatleri azaltın.
Grupta tutulan bir at yemine ulaşmakta zorlanıyor olabilir. Gerekirse ayrı yemleyin.
Ek enerji gerekiyorsa yem değişikliğini kademeli yapın.

Ne zaman veteriner hekim çağırmalı?

Açıklanamayan, hızlı ya da yem artırımına rağmen devam eden kilo kaybı
Boyunda sert yağ birikimi ile birlikte topallık ya da tırnaklarda ısı
Kas kaybı ile birlikte uzun, kıvırcık ve geç dökülen tüy
Yem yerken zorlanma, ağızdan yem düşürme
Belirgin biçimde fazla kilolu bir atın kilo verme planı yapılırken
Kondisyondaki değişikliğe iştahsızlık, durgunluk ya da ishal eşlik ediyorsa

Metabolik bir hastalığı ya da hipofiz bezi bozukluğu (PPID) olan atlarda yağ dağılımı farklı olabileceği için puanlama yanıltıcı olabilir. Bu atların değerlendirmesini veteriner hekiminizle birlikte yapın.

Sık sorulan sorular

Vücut kondisyon puanlamasını ne sıklıkla yapmalıyım?

Yaklaşık iki haftada bir yapmanız önerilir. Mevsim geçişlerinde, çalışma düzeni değiştiğinde ya da yeni bir yeme geçtiğinizde daha sık kontrol etmek faydalıdır.

Tartı şeridi atımın gerçek kilosunu gösterir mi?

Tartı şeridi yaklaşık bir değer verir ve bazı atlarda gerçek kilodan belirgin biçimde farklı olabilir. Yine de her seferinde aynı biçimde ölçüldüğünde kilonun artıp azaldığını güvenilir şekilde gösterir.

Atım tombul görünüyor ama eğitmenim sağlıklı olduğunu söylüyor, kime inanmalıyım?

Görünüm yanıltıcı olabilir. Kalın tüy, iyi gelişmiş kas ya da ırk özellikleri atı olduğundan farklı gösterebilir. Puanlamayı elle yoklayarak yapın, sonucu kaydedin ve emin olamadığınızda veteriner hekiminizden değerlendirme isteyin.

Kışın atımın biraz kilo almasında sakınca var mı?

Doğal yaşamda atlar sonbaharda bir miktar kilo alıp kış boyunca bunu harcar. Bakımlı atlarda ise bol yem ve kalın battaniyeler bu döngüyü bozar ve at kilo alarak ilkbahara girer. Bu, ilkbaharda laminit riskini artırabilir. Kış boyunca da kondisyon takibini sürdürün.

Kaynaklar

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır; atınızın sağlığıyla ilgili kararlar için veteriner hekiminize danışın.